خانه / اخبار /

در مقاله‌ای عنوان شد؛

تأثیر انقلاب اسلامی بر علوم سیاسی در ایران/ انقلاب علوم سیاسی رفتارگرا را معنویت‌گرا کرد

در مقاله‌ای عنوان شد؛

تأثیر انقلاب اسلامی بر علوم سیاسی در ایران/ انقلاب علوم سیاسی رفتارگرا را معنویت‌گرا کرد

انقلاب اسلامی به عنوان نظام کلی دربردارنده خرده نظام های اجتماعی مؤثر بر معرفت، تأثیر بزرگی بر صــورت و شــکل علوم ســیاســی در ایران گذارد. با این حال تأثیر مهم تر انقلاب اسلامی بر علوم سیاسی را باید در چرخش آن به سمت علوم سیاسی معنویت گرا دانست که تولید علوم بومی را هدف قرار داده است.

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح، عباسعلی رهبر دانشیار و مدیر گروه علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی(ره) و امیررضا صفاریان خوزانی دانشجوی دکتری رشته علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی(ره) در مقاله ای «تأثیر انقلاب اسلامی بر علوم سیاسی در ایران» را مورد کنکاش قرار داده اند که در ادامه تقدیم حضور علاقه مندان می شود؛

انقلاب اسلامی به عنوان بزرگترین اتفاق در تاریخ معاصر ایران پیامدهای فراوانی را برای خرده نظام های درون جامعه ایرانی به همراه داشـته و علوم سـیاسـی نیز به عنوان جزئی از نظام آموزشی متأثر از انقلاب اسلامی شده است.

از میان تأثیرات انقلاب اسـلامی بر شـکل و صورت و همچنین بر محتوای علوم سـیاسـی در ایران مهم ترین آن ها را باید در چرخش علوم سیاسی از آموزه های غربی سکولارمحور به علوم سیاسی معنامحور دانست.

این تأثیر را می توان در دو بُعد شکلی(سطحی) و محتوایی ارزیابی نمود. دانشجویان، استادان و دانشگاه در بعُد سطحی قرار می گیرد و محتوای علوم سیاسی در بعُد محتوای جای دارد.

دانشجو 

پیش از انقلاب و با توجه به مدل توســعه نوســازی دوران پهلوی علوم انســانی و به تبع علوم سـیاسـی در انتخاب دانش آموزان برای ادامه تحصـیل اولویت بالایی نداشتند. شرایط سـال های آغازین انقلاب توجه بسـیاری از جوانان را به ادامه تحصیل در رشته علوم سیاسی معطوف داشت. در سال های بعد رشد سریع جمعیت جوان کشور و افزایش تعداد داوطلبان ورود به دانشـگاه ها نیز به این امر دامن زد. در نتیجه تعداد دانشجویان علوم سیاسی به سرعت افزایش یافت.

در حوزه فردی نسـل جوان به مطالعه متون سـیاسی علاقه نشان می داد و این باعث شـد رشـته علوم سـیاسـی به عنوان یکی از سـه انتخاب نخست متقاضیان تحصیل در دانشگاه در دهه اول پس از انقلاب فرهنگی تبدیل شود. این اقبال را می توان مرهون دو عامل دانسـت. یکی فضای بین المللی و توجه روزافزون به علوم انسانی و دیگری در ویژگی هویتی ایرانیان در توجه به امور فرامادی. اســاســاً جامعه ایران یک جامعه مذهبی اسـت و با ابعاد معنوی انسـان بیشـتر سـروکار دارد و از طرفی انقلاب اسلامی که به یک معنا انقلابی بوده که اساس فرهنگی و اهداف فرهنگی مهمی داشته است.

گرچه دوران ســازندگی پس از جنگ و اقتضــائات مدل توســعه انتخاب شده در آن دوران علوم انسـانی را دوباره از رونق اولیه دور سـاخت و نگاه ها را متوجه رشته های فنی و درآمدزا سـاخت که تحصیلات را ابزاری برای کسب مدرک، پرستیژ اجتماعی و باز طراحی طبقه اجتماعی تبدیل نمود؛ ولی سال های اخیر دوباره نگاه به علوم انسانی و نقش راهبردی آن پررنگ شده و تقاضا برای ایفای نقش علوم انسانی در توصیف، تحلیل و مقابله با پدیده های آســیب زای اجتماعی در حال گســترش اســت.

استاد

رشـــد ســـریع جمعیـت جوان کشـــور و افزایش تعداد داوطلبان ورود به دانشـــگاه ها و بخصوص رشته علوم سیاسی، کلاس های قبل را پرجمعیت تر ساختند. به رغم این تعداد اســتادان علوم ســیاســی نه تنها همزمان افزایش نیافت بلکه در ابتدا روندی نزولی طی کرد. این امر ناشــی از عوامل متعددی بود. تعطیلی دانشــگاه ها به برخی اســتادان فرصــتی داد که دعوت دانشـــگـاه های غربی را بپذیرند.

علاوه بر این افراد، برخی اســـتادان غیرمتعهد نیز در جریان انقلاب فرهنگی از دانشـگاه اخراج شـدند. کار به جایی رسید که در آستانه بازگشایی دانشــگاه ها در کلیه دانشــگاههای کشــور تنها هجده اســتاد علوم ســیاســی وجود داشــت. به رغم این که حذف اسـتادان ناهمسـو بر سـالم سـازی فضای دانشگاه تأکید داشت برهم خوردن نسـبت تعداد اسـتادان به دانشـجویان آثار نامطلوبی بر جای گذاشت. نخستین نمود این وضـعیت افزایش سـاعات تدریس استادان بود.

ایجاد دانشــگاه ها و مراکز علمی جدید برای پاســخگویی به مطالبه ورود به دانشــگاه از سوی جوانان نیز بر این مشکل افزود، زیرا تعداد استادان پیشین پاسخگوی حجم جدید دانشــجویان ورودی دانشــگاه ها نبود. برای جبران کاهش تعداد اســتادان «دانشــگاه تربیت مدرس» نیز تأسـیس گردید و جذب استادان جدید نیز راه چاره دیگری برای پاسخگویی به سـیل جدید دانشـجویان بود. این باعث شد تا از کیفیت استادان کاسته شود و حتی استادانی با دانش و مهارت کم و با مدرک فوق لیسـانس به صندلی استادی بنشینند.

دانشگاه 

پیش از انقلاب رشـته علوم سـیاسی در چهار دانشگاه تدریس می شد؛ دانشکده حقوق و علوم سـیاسـی دانشـگاه تهران، دانشکده اقتصاد و علوم سیاسی دانشگاه ملی، دانشکده علوم سـیاسـی و ارتباطات اجتماعی (مجتمع دانشـگاهی ادبیات و علوم انسـانی) و دانشگاه شیراز. پس از انقلاب فرهنگی و توجه به رشـته علوم سـیاسـی در میان اقشار مختلف جامعه تمایل به ایجاد مؤسـسات آموزشی در زمینه علم سیاست افزایش یافت.

از سال ۶۲ دانشکده های علوم سیاسی در تهران و چند شهر بزرگ دایر شد. سپس روند ایجاد اینگونه مراکز در شــهرســتان ها نیز ادامه یافت. به این ترتیب علوم سیاسی از حالت یک رشته مستقر در پایتخت خارج شد و پراکندگی جغرافیایی پیدا کرد. البته این دانشکده های خارج مرکز معمولاً در سطح علمی دانشگاه های تهران قرار ندارند و باید ســـاختار آموزشـــی قویتری پیدا کنند.

محتوای درسی

علم سـیاست در ایران در پاسخ به شرایط بین المللی و تاریخی با سه موج عمده مواجه بود. موج اول موج فرانسـوی با تأکید بر دانش سـیاست با غلبه رویکرد حقوقیبود که از زمان تأسـیس مدرسـه علوم سیاسـی رواج یافت. موج دوم موج آمریکایی این حوزه معرفتی با تأکید بر علم سـیاست و با غلبه رویکرد رفتارگرایی از دهه ۴۰ رایج شد. موج سوم را نیز باید موج ایرانی علوم سیاسی با تأکید بر دانش سیاست و غلبه رویکرد بومی دانست که از انقلاب اسلامی آغاز شده است.

تأثیر انقلاب اســلامی بر علوم ســیاســی تا آنجا بود که این برهه به یکی از ســه چرخش تاریخی این علم در ایران در قالب چرخش به سمت علوم سیاسی بومی برخاسته از بستر ایرانی- اسلامی بدل شد. در این زمان پس از پشـت سـر گذاردن دو دوره بی اعتنایی به دسـتاوردهای مغرب زمین آشکار شد که هیچ یک از این دو مسیر نمی تواند ما را به سر منزل مقصود برساند.

راه وسط با وقوع انقلاب اسلامی ایران آغاز شـد. راه بازگشـت به خویشـتن، خودباوری، حفظ اصالت و هویت خود از یک سو و توجه توأمان به دستاوردهای تمدن بشری و عقلانیت متراکم آنان فرآیندی بود که با انقلاب اسلامی شروع شد. این نگرش در انقلاب اســلامی به ثمر نشــســت و ازینرو انقلاب فرهنگی و تلاش های پس از آن در راستای اسلامی سازی و بومی سازی علوم سیاسی را نیز باید در همین چارچوب تحلیل نمود.

کارگزاران انقلاب بر این اعتقاد بودند که ضـروری اسـت مبانی علوم انسانی با تکیه بر منابع اسلامی در معرض ارزیابی مجدد قرارگیرد و از عناصـر فرهنگی و ایدئولوژیک غرب پاک شود. به این منظور واحدهای درسی به لحاظ کمی و کیفی دســت خوش تحول شــد و عناوین جدیدی در برنامه کلاس ها گنجانده شـد.

در فضای تحلیل علوم سیاسی پس از انقلاب اسلامی «مسئله وارگی بومی سازی» به دلیل دغـدغه هویتی آن نیز می تواند در نظر گرفته شـــود. علوم انســـانی به دلیل ماهیت هویت بخشـی آن با مسـئله هویت ایرانی و اسـلامی مرتبط اسـت. برای نمونه اعتقـاد به باورهای دینی همچون نفی هرگونه تســـلط غیرمســـلمان بر مســـلمان که از بارزترین نمودهایش تســلط بر افکار و اندیشــه های مســلمانان اســت از دیگر اندیشــه های تقویت کننده تولید علم بومی در جمهوری اسـلامی بود که نمود آن در شـعار «نه شـرقی، نه غربی، جمهوری اسلامی» به وضوح قابل مشاهده است.

همچنین انقلاب اسلامی با بازگشت به تراث اسلامی راه را برای تولید علوم بومی به روش قیاسی نیز فراهم ساخت. علوم سیاسی بومی تولید شده در این قرائت بر اساس مبادی فرانظری اسـلامی اسـت. همانسـان که سکولاریسم، اومانیسم، دنیا محوری ازجمله بنیادهای ذهنی علوم سـیاسـی و انسـانی مغرب زمین اسـت. در این بومی سـازی پس از کسب اشراف لازم بر نظریه ها و علوم جدید مغرب زمین به میراث یا تراث اسـلامی اعم از قرآن و سنت و نیز سنت های غربال شده و صحیح توجه ی کانونی می شود. واضـح است که نقش انقلاب اسلامی و مذهب تشیع و تأثیرش بر علوم سیاسی در گونه دوم بومی سـازی عیان تر است. چراکه نظام ارزشی و فرهنگی نقش مهمی در تولید معرفت دارند به نحوی که مبادی دانش را باید در لابه لای فرهنگ جســتجو نمود.

تعین اجتماعی علوم سیاسی در ایران پس از انقلاب اسلامی 

انقلاب اسلامی تأثیر خود را بر علوم سیاسی در ایران برجای گذارده است. در محور تأثیر نظام سـیاسی بر خلاف پیش از انقلاب، نظام سیاسی حاکم پس از انقلاب اسلامی عموماً در نقطه مقابل واردات دانش(آن گونه که در الگوی توســـعه پهلوی دنبال می شـد) تمایل بیشـتری به بومی سازی علوم داشته است. انقلاب فرهنگی، تصفیه دانشگاه ها، تهیه متون جدید و مواردی از این دست همگی در این راستا ارزیابی می شوند.

محتوای علوم سیاسی بیشترین تأثیر را از انقلاب اسلامی پذیرفت. چرخش علوم سیاســی به سمت تولید علوم ســیاسی بومی، ایجاد رشــته ها، مواد درســی و حتی محتوای مکتوب جدید برای علوم سـیاسـی و یا تغییر سرفصل ها، اهداف و منابع درسی را می توان از مهمترین نتایج انقلاب اسلامی دانســت. اهمیت یافتن دوباره علوم انسانی و علوم سیاسی برجسـته شـدن بومی سـازی علوم سیاسی در طیفی متنوع از انتقال دانش گرفته تا تولید آن و مهم تر از همه تغییر رویکرد محوریت آموزه های سـکولاریزاسـیون در علوم سـیاسی به علوم سیاسی معنا محور را می توان از اثرات انقلاب اسلامی بر علوم سیاسی دانست.

خلاصه آن که انقلاب اسلامی به عنوان نظام کلی دربردارنده خرده نظام های اجتماعی مؤثر بر معرفت، تأثیر بزرگی بر صــورت و شــکل علوم ســیاســی در ایران گذارد. با این حال تأثیر مهم تر انقلاب اسلامی بر علوم سیاسی را باید در چرخش آن به سمت علوم سیاسی معنویت گرا دانست که تولید علوم بومی را هدف قرار داده است.

انتهای پیام/

لینک کوتاه خبر: http://meftaah.com/news/035077

دیدگاهتان را ثبت کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شدعلامتدارها لازمند

*

*