خانه / اخبار /

حجت‌الاسلام رحمانی، مدرس حوزه علمیه خراسان در یک نشست علمی مطرح کرد:

نگاه کل‌نگر «فقه نظام» به مسائل خانواده

حجت‌الاسلام رحمانی، مدرس حوزه علمیه خراسان در یک نشست علمی مطرح کرد:

نگاه کل‌نگر «فقه نظام» به مسائل خانواده

کرسی‌ ترویجی عرضه و نقد ایده علمی با عنوان «فقه نظام خانواده؛ ماهیت‌شناسی و ساختار» از سلسله نشست‌های گروه فقه کاربردی پژوهشکده اسلام تمدّنی و مرکز آخوند خراسانی برگزار شد.

به گزارش پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح، این نشست با حضور حجت‌الاسلام والمسلمین سید منذر حکیم، رییس پژوهشکده الذریه النبویه پژوهشگاه مطالعات تقریبی و با ارائه حجت‌الاسلام والمسلمین علی رحمانی، مدیرگروه فقه و مبانی اجتهاد مرکز تخصصی آخوند خراسانی(ره) و مدرس حوزه علمیه خراسان در دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی برگزار شد.

حجت‌‌الاسلام رحمانی ابتدا با طرح سؤالات اصلی بحث گفت: فقه نظام خانواده، عرصه مطالعاتی جدیدی در حوزه فقه است که به‌منظور شناخت آن، پاسخ به پاره‌ای از پرسش‌ها ضروری می‌نماید؛ بر اساس شناختی که از نظام موضوعات و شبکه مسائل مرتبط با خانواده وجود دارد، بازگشایی افقی نوین در فقه خانواده، چه ضرورتی دارد؟ این شاخه مطالعاتی از چه ویژگی‌ها و مختصاتی برخوردار است؟ چه نسبتی با فقه سنتی یا تطبیقی (فقه احوال شخصیه) دارد؟ با توجه به تنوع گونه‌شناختی موضوع خانواده، کدام نوع از آن را مورد واکاوی قرار می‌دهد؟ این انگاره تا چه میزان توجیه‌پذیر است؟

رحمانی سپس به تحلیل معناشناختی واژه‌های «فقه، نظام، فقه نظام، خانواده، نظام خانواده» پرداخت و بیان کرد: واژه فقه در طول تاریخ مبتلا به تغییر و تحولاتی شده است. در قرآن و روایات به معنای فهم عمیق به کار رفته است و بعد‌ها به معنای دانشی خاص به کار رفته است. دانشمندان این علم نوعاً تعمقی در این دانش داشته‌اند که در دیگر دانش‌ها دیده‌ نمی‌شود و به همین خاطر نگاشته‌های فقیهان در دیگر دانش‌ها نیز بیش از دیگران درخور توجه بوده است. این دانش تقسیمات مختلفی داشته است. یکی از تقسیم‌های آن بر اساس روش است که به دو دسته مقارن و غیرمقارن تقسیم‌ می‌شود. تقسیمی دیگر، ارتباطی است که دانش فقه با دیگر دانش‌ها دارد؛ مثل رابطه فقه با جامعه‌شناسی و … تقسیمی دیگر بر اساس عرصه‌های مطالعاتی است.

او در تحلیل واژه نظام گفت: نظام، یک امر حقیقی است. اجزای مرتبطی که تحت یک کل قرار گرفته و با هدفی مشترک مشغول به فعالیت هستند، نظام نامیده‌ می‌شوند. فقه نسبت به نظام‌های مختلف، مثل نظام‌های موجود در حوزه اقتصاد، سیاست و اجتماع چه آورده‌ای داشته است؟ به عنوان مثال اگر حوزه اقتصاد را مد نظر قرار دهیم، آیا‌ می‌توانیم بگوییم فقیهان وقتی از بیع حرفی زده‌اند، آیا نظامی را در نظر داشته‌اند؟ در سیاست همین‌طور. پاسخ من منفی است. هیچ‌گاه فقیهان نظامی را در فقه در نظر نداشته و ناظر به آن فتوا نداده‌اند. البته فقیه تلاش‌ می‌کند میان احکام شارع و واقعیات بیرونی ارتباطی برقرار کند و به نوعی نظریاتی ارائه دهد.

رحمانی درباره عبارت فقه نظام گفت: این اصطلاح مبتنی بر یک نگاه حدّاکثری به دین است. جزئی‌نگری در فقه به نظر بنده ناشی از تأثیرات دیگر علوم بر فقه است. فقه نظام، فقهی کل‌نگر است و با نگاه جزءنگر موجود‌ نمی‌توان به آن دست یافت. باید از منطق موجود سراغ منطق سیستماتیک و کل‌نگر حرکت کنیم. فقه نظام، امری است که فعالانه از سوی فقیهان انجام می‌گیرد. در مقابل، فقه پویا، واکنشی منفعلانه طیفی از فقه‌پژوهان نسبت به تجدّد جامعه است. آن‌قدر منفعلانه است که گاهی فقه‌پژوهان تعاریفی نسبت به فقه پویا ارائه‌ می‌دهند که با هیچ تعریفی از فقه قابل جمع نیست. از میان اصطلاحات فقه پویا، فقه نظام و فقه حکومتی، به نظر من اصطلاح فقه نظام مناسب‌تر است.او درباره دیدگاه شهید صدر نسبت به فقه نظام گفت: دیدگاه ایشان این است که نظام‌ها، مبتنی بر اندیشه‌هایی زیربنایی هستند که از احکام استخراج‌ می‌شوند؛ مثلاً احکام مرتبط با حوزه اقتصاد را بررسی کنیم و بر اساس اندیشه‌های مستنبطه از این احکام، به سمت ساخت نظام اقتصادی اسلام حرکت کنیم. این فرایند، استنباطی و استخراجی است و از این رو نیازمند فعالیتی فقیهانه است.

رحمانی درباره نسبت فقه سنتی و پرسش‌های مربوط به خانواده گفت: فقه سنتی ما دو باب نسبتاً منسجم مرتبط با خانواده دارد؛ یکی کتاب نکاح و دیگری کتاب طلاق. دیگر مباحث به صورت پراکنده در کتاب قصاص و دیات و … قرار دارند. آیا فقه سنتی ما توانسته است به‌طور معرفتی، پرسش‌های مرتبط با نهاد خانواده را پاسخگو باشد؟ خیر؛ چون تا به حال چنین نگاه منسجمی وجود نداشته است. آیا‌ می‌توان گفت نفقه واجب است ولی اگر همسر مریض شد، درمانش واجب نیست؟! چنین گزاره‌های متضادی، ناشی از نبود این نگاه منسجم است.او واژه خانواده را تعریف کرد و گفت: خانواده به عنوان کوچک‌ترین واحد اجتماع، دانسته‌ می‌شود. نهادی متشکل از زن و مرد و فرزندانشان که با پیوندها و زاد و ولد گسترش‌ می‌یابد. کوچک‌ترین جوامع، خانواده‌های بزرگ بوده‌اند که تشکیل‌شان به خاطر نیاز اقتصادی یا امنیت یا عاطفی یا … بوده است. اگر خانواده را پدیده‌‌ای عرفی بدانیم، شریعت، کدام شکل از خانواده را امضا کرده است؟ آیا صرفاً امضا کرده است یا مختصات و شرایطی را هم در نظر گرفته است؟او با تأکید بر اینکه ابتدا باید به فعالیت‌های توصیفی بپردازیم و پس از دست یافتن به گزاره‌های توصیفی، به سمت فعالیت‌های توصیه‌‌ای روی بیاوریم، گفت: احکام در غالب موارد، ناظر به احوالات شخصی فرد هستند و کاری به دیگر افراد و رابطه فرد با آنها ندارد. فقه نظام در صدد این است که مأکولات و مشروبات را به عنوان موضوعات آسان‌فهم، از منظر خانواده بررسی کند. مکلّف متفاوت است، گاهی همسر، گاهی پدر، گاهی فرزند، گاهی مرد، حکومت و … . حوزه‌ها متفاوت هستند؛ مالی، عاطفی، عبادی و … .

اگر نتوانیم عقلانیت مبتنی بر شریعت را بنا کنیم، نخواهیم توانست ارتباطی منسجم و پایدار میان اندیشه‌های شریعت با واقعیت‌های اجتماعی داشته باشیم.

او ابعاد خانواده را از منظر فقه بررسی کرد و گفت: ابعاد خانواده در چند لایه می‌تواند از منظر فقه مورد تحلیل و تبیین قرار گیرد: تکوین خانواده. تحکیم خانواده. تنظیم خانواده. مشکلات خانواده. انحلال خانواده. این عناوین دارای زیرعنوان‌های مختلفی است؛ مثلاً در ذیل تحکیم خانواده عنوان‌هایی مانند؛ مدیریت خانواده، اقتصاد خانواده، فرهنگ خانواده و غیره قرار می‌گیرد. در ذیل تنظیم خانواده؛ ابعاد آن و موضوع جمعیت و مباحث مرتبط با اولاد واقع می‌شود.

سید منذر حکیم چهار نکته را در ادامه جلسه مطرح کرد. نکته اول او تأکید بر نهادینه کردن «فقه نظام» بود. او گفت: اگر فقه سنتی ما بخواهد مسیر تکامل خود را طی کند، ناگزیریم به فقه نظام روی بیاوریم. فقه ما از جایی شروع شده است و مسیری را طی کرده است. هر علمی استانداردها، قالب‌ها و قواره‌هایی دارد که در گذر زمان دست‌خوش تغییراتی نرم و تدریجی‌ می‌شوند. فقه هم از این قاعده مستثنا نیست. طبیعی خواهد بود که قدم گذاشتن به فقه نظام، تغییراتی را در عرصه‌های مختلف فقه به وجود خواهد آورد.

او نکته دوم خودش را لزوم حرکت به سمت تولید در حوزه «فقه خانواده» عنوان کرد و گفت: فارغ از نهادینه‌سازی، بالاخره کی قرار است به سمت تولید برویم؟ می‌توان از همین نشست‌ها شروع کرد، گروه‌های پژوهشی ایجاد شوند که در فقه خانواده به تولید بپردازند. این نشست‌ها، نقدها و تألیفات‌ می‌تواند در همین چرخه موجود در دفتر تبلیغات اسلامی طی شود.

حکیم در بیان نکته سوم خودش گفت: یک بحث مهم که به ساختار مربوط است و متأسفانه فرصت نشد به آن پرداخته شود. ایجاد، تحکیم و … مسائل مربوط به ساختار هستند، امّا ساختار، محدود به آن نیست. آیا ما سازنده این ساختار و نظام هستیم یا کاشف آن؟ آیا این نظام، واحد خواهد بود یا متکثر؟ این‌ها پرسش‌هایی اساسی در این رابطه هستند.

او در پایان تأکید کرد: فقه نظام، مبتنی بر قواعد، ضوابط و مبانی فقه سنتی خواهد بود، البته فقه سنتی را دست‌خوش تغییراتی خواهد کرد که طبیعی است، سابقه هم داشته است. چیستی، چرایی و چگونگی نظام خانواده را بایستی پاسخ بگوییم. باید ابتدا شبکه مسائل‌مان را بسازیم و سپس به این پرسش‌ها پاسخ دهیم. هر وقت پاسخ‌های ما به سؤالات ناظر به چگونگی نظام خانواده بودند، به نظام خانواده و تحقق آن نزدیک‌ می‌شویم.

انتهای پیام/

منبع: صبح نو

لینک کوتاه خبر: http://meftaah.com/news/035085

دیدگاهتان را ثبت کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شدعلامتدارها لازمند

*

*