تنظیمات
اندازه فونت :
چاپ خبر
گروه : general133
حوزه : ۱۰ خبر اول, اخبار, برگزیده ترین ها, گزارش, مبانی علوم انسانی اسلامی, مشروح خبرها
شماره : 20944
تاریخ : ۲۱ مهر, ۱۳۹۹ :: ۱۷:۳۵
شکل‌گیری نظامات اجتماعی با فقه استکشافی/ در فقه استکشافی عنصر عقلانیت اسلامی نقش کلیدی دارد حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه؛ شکل‌گیری نظامات اجتماعی با فقه استکشافی/ در فقه استکشافی عنصر عقلانیت اسلامی نقش کلیدی دارد در فقه استکشافی عنصر عقلانیت اسلامی نقش بسیار مهمی دارد. چرا که به تنهایی با احکام شرعی نمی‌توانیم فقه استکشافی را بسازیم و با آن نظام اجتماعی به معنای نهاد، ساختار و سازمان را تشکیل دهیم. بلکه نیازمند مقاصد الشریعه، علل الشرائع و مصلحت اسلام و مسلمین هستیم.

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح، حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالحسین خسروپناه، معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی در نشست علمی «جایگاه دانش فقه در شکل‌گیری نظامات اجتماعی»، فقه را دانش روشمند و مدلل احکام شرعی دانست و تصریح کرد: منظور از مدلل و روشمند یعنی یک روش اجتهادی و استنباطی دارد و برای استنباط احکام دلایلی را اقامه می‌کند. لذا منظور ما در اینجا با فقه به معنای توضیح المسائل و یا مجموعه فتاوایی که یک فقیه بیان می‌کند، متفاوت است.

این استاد حوزه و دانشگاه، نظام را مجموعه‌ی پیوسته اجزائی دانست که هدف معینی دارد و بیان داشت: درباره نظام تعاریف مختلفی بیان شده است. نظام اجتماعی نیز مجموعه‌ای از اجزائی پیوسته دارای هدف را از ساحت نظر تا عمل در بر می‌گیرد. به عقیده بنده نظام اجتماعی یک زمانی به مکتب اجتماعی، یک زمانی نیز شامل مجموعه‌ای از نهاد، ساختار و سازمان می‌شود.

حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه، با اشاره به این‌که فلسفه اجتماع شامل مبانی حاکم بر جامعه همانند اصالت فرد و جامعه می‌شود، عنوان کرد: پس از فلسفه اجتماع به مکتب اجتماع می‌رسیم. در مکتب و مذهب اجتماعی از مبانی بحث نمی‌شود بلکه از اصول حاکم بر جامعه همانند عدالت بحث می‌شود.

وی افزود: در اینجا اجتماع دارای معنای عام بوده و شامل اقتصاد، سیاست و فرهنگ می‌شود. گاهی که نظام اجتماعی گفته می‌شود منظور مکتب یا مذهب اجتماعی است. مثلا اسلام مکتب و مذهب اقتصادی دارد یا خیر؟ همانند کاری که شهید صدر انجام داد. ایشان در کتاب اقتصادنا از مجموعه احکام معاملات با روش استقرایی اصولی را استخراج کرد و نام آن را مذهب اقتصادی اسلام قرار داد که در برابر مذاهب دیگر بود.

این استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: زمانی که گفته می‌شود نظام اقتصادی یا سیاسی منظور اصول حاکم بر فعالیت‌های سیاسی و اقتصادی است. لذا وقتی سوال می‌شود که دانش فقه در شکل‌گیری نظامات اجتماعی جایگاهی دارد یا خیر، گاهی منظور مکاتب اجتماعی است. در این صورت جنبه نظری دارد و جنبه اجرایی و خارجی ندارد.

معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی، درباره نهاد اجتماعی به معنای جامعه شناختی نیز گفت: نهاد اجتماعی تلقی عمومی پذیرفته شده از عناصر کلیدی جامعه همانند خانواده را شامل می‌شود. البته برخی نهاد را با واقعیت‌های خارجی خلط می‌کنند و یا نهاد را با سازمان یکی می‌دانند. در حالی که نهاد جنبه آبجکتیو ندارد بلکه سابجکتیو است. یعنی تلقی مقبول از نهادهایی همانند خانواده، دین، تعلیم و تربیت و... را بیان می‌کند.

وی یادآور شد: البته برخی از اساتید نقد کردند که دین فراتر از یک نهاد است، بله دین به معنای فلسفی و کلامی فراتر از نهاد است ولی دین در اصطلاح جامعه شناختی می‌تواند یک نهاد باشد. به تعبیری تلقی، شناخت، باور و گرایش جامعه نسبت به دین نهاد دین می‌شود.

حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه درباره ساختار اجتماعی تأکید کرد: بنده مجموعه‌ای از راهبردها، سیاست‌های کلان، سندهای که نسبت به یک موضوع اجتماعی نوشته می‌شود و قوانین مصوب بر آن موضوع اجتماعی را به ساختار اجتماعی تعبیر می‌کنم. مثلا مجموعه سندها و قوانین مربوط به آموزش و پرورش کشور، ساختار تعلیم و تربیت می‌شود. وقتی ساختار تعلیم و تربیت به شکل وزارتخانه در آمد سازمان می‌شود. سازمان در حقیقت چارچوب اداری است که قرار است ساختار در آن پیاده شود. ساختار حکم تکنولوژی و سازمان حکم صنعت را دارد.

وی اضافه کرد: گاهی زمانی که گفته می‌شود نظامات اجتماعی، منظور مجموعه‌ی نهاد اجتماعی، ساختار اجتماعی و سازمان اجتماعی در یک مقوله است.

استاد حوزه، مقصود از جایگاه دانش فقه در شکل‌گیری نظامات اجتماعی را این دانست که آیا دانش روشمند و مدلل احکام شرعی نقشی در شکل‌گیری نظامات اجتماعی دارد؟ یعنی اولاً، آیا نقشی در ساخت مکتب اجتماعی دارد؟ ثانیاً، آیا نقشی در ساخت نهاد، سازمان و ساختار اجتماعی دارد یا خیر؟

وی ادامه داد: پاسخ پرسش نخست(آیا نقشی در ساخت مکتب اجتماعی دارد) بله است. چون شهید صدر انجام داده و پس از ایشان نیز انجام داده‌اند. کسانی که فقه نظام سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و... را مطرح کردند عمدتاً مکتب اجتماعی را کار کردند. شهید صدر در کتاب اقتصادنا با کمک فقه و احکام فقهی با توجه به اشرافی که نسبت به مباحث معاملات داشته، مکتب، مذهب و نظام اقتصادی را نوشتند.

حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه، در پاسخ به پرسش دوم که آیا فقه به عنوان دانش روشمند و مدلل احکام شرعی نقشی در شکل گیری و ساخت نظام اجتماعی به معنای نهاد، سازمان و ساختار دارد یا خیر؟ گفت: این پرسش بسیار مهم بوده و برای رسیدن به جواب باید نخست یک بحث دیگری را مطرح کنیم و آن بحث عبارت است از این‌که سیر تطور فقه در تاریخ تفقه شیعه چگونه بوده است.

وی افزود: به عقیده بنده فقه شیعه از یک منظر و جهت چهار مرحله را طی کرده است؛ فقه استظهاری(استفهامی)، فقه استنباطی، فقه استنطاقی و فقه استکشافی.

فقه استظهاری: فقهی است که می‌خواهد از قرآن و سنت احکام را استظهار کند. معمولا می‌شود گفت فقهای محدث در صدر اسلام یا آغاز دوره غیبت کبری این گونه بودند تا دوران اخباریون که از این فقه کمک می‌گرفتند. البته برخی از اخباریون از آیات استفاده نمی‌کردند. در این فقه با روش‌ها و تکنیک‌های خاصی احکام را استظهار می‌کردند.

فقه استنباطی: این فقه از سوی اصولیون مطرح شده است. فرق بین فقه استنباطی با فقه استظهاری در این است که در فقه استنباطی فقیه با کشف قواعدی دلالت‌های التزامی غیر بین و یا بین به المعنی اعم را از آیات و روایات به دست می‌آورد. اصول فقه مبادی فقه استنباطی است.

فقه استنطاقی: در این نوع از فقه با استفاده از پرسش‌های بیرونی، پرسش‌های برگرفته از نیازهای زمانه و مکاتب معاصر و... و عرضه آن‌ها به نصوص دینی و استنطاق نصوص دینی، فقه استنطاقی به دست می‌آید. این فقه به نظر عمدتا در قرن چهاردهم قمری شکل گرفته است. فقه استنطاقی یک گام جلوتر از فقه استنباطی است. مرحوم شهید لاری و شهید صدر از این روش استفاده کرده‌اند.

فقه استکشافی: منظور فقهی است که می‌خواهد کشف نظامات را داشته باشد و روش‌های خاص خود را دارد. روش اجتهادی که ما در بحث‌های علوم اسلامی و فقه نظام گفتیم، اینجا دقیقا کاربرد دارد. فقه نظامات در حقیقت می‌خواهد به فقه رفتاری، راهبردی و ساختاری بپردازد. این فقه کشف نظامات می‌کند حالا با روش شبکه‌ای، منظومه‌ای و... .

معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی در پاسخ به پرسش «آیا فقه به عنوان دانش روشمند و مدلل احکام شرعی نقشی در شکل گیری و ساخت نظام اجتماعی به معنای نهاد، سازمان و ساختار دارد یا خیر» گفت: اگر منظور از فقه، فقه استظهاری باشد که اخباریون استفاده می‌کردند، از این فقه استظهاری نه نظام به عنوان مکتب اجتماعی و نه نظام به عنوان نهاد، ساختار و سازمان اجتماعی بیرون نمی‌آید. بلکه تنها می‌تواند فقه رفتاری را تأمین کند و حتی به عقیده بنده فقه راهبردی را هم نمی‌تواند تأمین کند چه رسد به فقه ساختاری.

وی افزود: فقه استنباطی که فقه اصولیون بود و دلالت مطابقی و التزامی بین بالمعنی اعم و اخص را قرار می‌دهد تا حدودی می‌تواند نظام اجتماعی به معنای مکتب اجتماعی را به ما بدهد، البته کامل نمی‌تواند بدهد. ولی از فقه استنطاقی به راحتی می‌توان مکتب اجتماعی را استخراج کرد همانگونه شهید صدر استخراج کرده است.

استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: با فقه استنطاقی هم می‌توان فقه رفتاری را استخراج کرد و هم فقه راهبردی را. مثل کاری که حضرت آقا انجام می‌دهد و مثلا راهبردهای انتخاباتی را بیان می‌کنند. بایدها و نبایدهای جهت دار در رفتار انتخاباتی را نشان می‌دهد. در این فقه تا دنیای امروز را نشناسیم و سؤال‌های جدید به دست نیاید و این سؤال‌ها را به قرآن و سنت عرضه نکنیم نمی‌توانیم مثلا نظام خانواده، اقتصاد مقاومتی و... را استخراج کنیم.

وی تصریح کرد: وقتی می‌خواهیم فقه ساختاری بسازیم و در حقیقت نهاد، ساختار و سازمان شکل بگیرد، نیازمند فقه استکشافی هستیم. یعنی فقه استنطاقی هم اگر بخواهد هنری داشته باشد نهاد اجتماعی را می‌تواند تعریف کند، تازه تعریفی که از فقه به دست می‌آید. یعنی خانواده، تعلیم و تربیت مطلوب چیست؟ آن هم نه تلقی مقبول عموم جامعه از خانواده، تعلیم و تربیت. چون امر اجتماعی است و وقتی در جامعه ایجاد شد، باید با روش‌های کشف کرد.

حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه عنوان کرد: در فقه استکشافی به دنبال کشف نهاد اجتماعی یا ساختار اجتماعی موجود نیستیم، بلکه به دنبال کشف و ساخت نهاد، ساختار و سازمان اجتماعی هستیم آن هم با روش شبکه‌ای، منظومه‌ای و... . مثلا می‌توانیم خانواده مطلوب را بگوییم، وقتی در جامعه محقق شد، نهاد می‌شود، در نهایت نیز ساختار سازی کنیم. ساختارها نیز مجموعه‌ای از قوانین راهبردی و حقوقی در حوزه‌های مختلف است و از آن ساختار اجتماعی باید به سازمان اجتماعی برسیم، یعنی صنعت خارجی و نظام اداری خارجی را در جامعه مشخص کنیم.

وی ادامه داد: سازمان چگونه پدید می‌آید؟ فقه استکشافی یک روشی به نام عقلانیت اسلامی دارد که باید با عقلانیت اسلامی به دست آید. عقلانیت اسلامی از احکام شرعی، مبانی، اصول و مقاصد الشریعه کمک گرفته و سازمان اجتماعی را شکل می‌دهد. بنابراین این جا وقتی فقه استکشافی می‌گوییم مقداری فراتر از فقه به معنای دانش روشمند و مدلل احکام شرعی است. چون احکام شرعی در فقه رفتاری و راهبردی، ساختاری می‌آید ولی در فقه ساختاری تنها احکام نیستند، بلکه مقاصد هم نقش مهمی دارند. یعنی مقاصد الشریعه و مصلحت اسلام و مسلمین حکم ساز نیستند ولی ساختار ساز هستند.

استاد حوزه و دانشگاه اذعان کرد: به همین دلیل اینجا می‌گوییم فقه استکشافی اصول خاص خود را می‌خواهد، البته بدین معنا نیست که اصول گذشته به درد نمی‌خورد، ولی قواعد اصولی خاصی را نیاز داریم. بله مقاصد الشریعه و مصلحت اسلام و مسلمین حکم ساز نیستند، ولی جزئی از عقلانیت اسلامی است که می‌تواند ساختار ساز باشند، کما این‌که دنیای مدرن براساس عقلانیت خود بنیاد سابجکتیو کانتی و هگلی با اصالت فاعل شناسایی انسانی نفی دین می‌کند و با همان عقلانیت ابزاری وبری ساختار سازی می‌کند.

وی افزود: ساختارهایی که امروزه در دنیای شکل گرفته زاییده عقلانیت ابزاری است. عقلانیت ابزاری زاییده چیست؟ عقلانیت خود بنیاد. با عقلانیت ابزاری و عقلانیت خود بنیاد نظامات حقوقی و راهبردها شکل پیدا کرده و سند 2030 نوشته می‌شود. سند 2030 یک تکنولوژی ساختار اجتماعی است که سازمان آن آموزش و پرورشی می‌شود که این مدل را پیاده کرده است. سند 2030 زاییده عقلانیت ابزاری و زاییده عقلانیت خود بنیاد است.

استاد حوزه و دانشگاه در پایان سخنان خود گفت: بنابراین در فقه استکشافی حتما عنصر عقلانیت اسلامی نقش بسیار مهمی دارد. یعنی به تنهایی با احکام شرعی نمی‌توانیم فقه استکشافی را بسازیم و با آن نظام اجتماعی به معنای نهاد، ساختار و سازمان را تشکیل دهیم. بلکه حتما مقاصد الشریعه، علل الشرائع و مصلحت اسلام و مسلمین بسیار کاربرد دارند. به تعبیر دیگر نقش قواعد فقهی همانند حفظ نظام، مصلحت، لاضرر از قواعدی است که در فقه استکشافی بسیار کاربرد دارد و مباحثی که در اصول فقه داریم همانند تنقیح مناط، حکم حکومتی و... در فقه استکشافی یا به تعبیر دیگر فقه نظام ولایی می‌تواند کارساز باشد.

انتهای پیام/

© 2020 تمام حقوق این سایت برای پایگاه خبری-تحلیلی مفتاح محفوظ می باشد.